Giriş
Kripto paraların kullanımı yaygınlaştıkça blokzincir ağlarının ölçeklenebilirlik sorunlarını çözmek de giderek daha önemli hâle geliyor. Ağdaki yoğunluk işlemleri yavaşlatmakla kalmıyor, işlem ücretlerini de artırıyor. Bu sorunlara çözüm ararken iki temel yaklaşım öne çıkıyor: Katman 1 ve Katman 2 çözümleri.
- Örneğin Katman 1 çözümleri, blokzincirin temel mimarisini doğrudan yeniden düzenlemeyi içerir. Sharding (parçalama), bu yaklaşımın bilinen örneklerinden biridir. Blokzinciri ayrı parçalara bölmek, sistemin toplam kapasitesini artırır ve işlemlerin eşzamanlı olarak yürütülmesini sağlar.
- Buna karşılık Katman 2 çözümleri, temel blokzincir altyapısının üzerinde çalışır. İşlemler Katman 2’de zincir dışında yürütülür, ardından toplu hâlde ana zincire aktarılır. Bu alandaki başlıca yöntemler arasında durum kanalları, yan zincirler ve rollup’lar bulunur. Rollup türlerinden biri olan ZK-rollup’lar, sıfır bilgi ispatlarından yararlanır.
ZK-rollup nedir?
ZK-rollup kavramını anlamak için önce hem rollup’ların hem de sıfır bilgi ispatlarının ne olduğunu kavramak gerekir.

Rollup nedir?
Rollup’lar, işlem verilerini bir araya getirip zincir dışında işleyerek blokzincire yeni bir kapasite kazandırır. İşlemler tamamlandığında nihai sonuçlar temel blokzincire kaydedilir. Çok sayıda işlemi aynı anda ele alan bu yöntem, blokzincirin gereksiz verilerle şişmesi riskini azaltırken işlemlerin daha hızlı ve düşük maliyetle gerçekleştirilmesine yardımcı olur. Rollup’ların iki temel türü vardır: iyimser rollup’lar ve ZK-rollup’lar.
- İyimser rollup’lar, kapsadıkları tüm işlemlerin geçerli olduğu varsayımıyla çalışır. Ancak işlemler blokzincire kalıcı olarak eklenmeden önce bir bekleme süresinden geçer. Bu sırada ağ katılımcıları şüpheli işlemlere itiraz edebilir. Optimism, Arbitrum ve opBNB, iyimser rollup kullanan projelere örnektir.
- Adından da anlaşılacağı üzere ZK-rollup’lar, her işlemi sıfır bilgiye dayalı geçerlilik ispatlarıyla doğrular. ZK-rollup’ları hayata geçirmek daha karmaşık olabilir; ancak tasarımları, iyimser rollup’larda görülen itiraz sürecine ihtiyaç bırakmaz. Bu da işlemlerin daha hızlı tamamlanmasını sağlayabilir.
Şimdi de sıfır bilgi ispatlarının ne olduğuna bakalım.
Sıfır bilgi ispatı nedir?
Sıfır bilgi ispatları (ZKP), bir tarafın (kanıtlayanın) bir ifadenin doğruluğunu başka bir tarafa (doğrulayana), ifadeye ilişkin ayrıntıları açıklamadan ikna edici biçimde kanıtlamasını sağlayan kriptografik araçlardır.
Bir ZKP’nin güvenilir sayılabilmesi için üç temel özelliği taşıması gerekir:
- Tamlık: İfade gerçekten doğruysa ve iki taraf da dürüst davranıyorsa, ispat bunun doğruluğunu kesin olarak teyit eder.
- Sağlamlık: Dürüst olmayan bir kanıtlayanın, yanlış bir ifadenin geçerli olduğuna dürüst bir doğrulayanı ikna etmesi, son derece istisnai durumlar dışında pratikte imkânsız olmalıdır.
- Sıfır bilgi: ZKP’leri diğerlerinden ayıran özellik budur. İspatın sonunda doğrulayan, yalnızca ifadenin geçerli olduğunu öğrenir; ifadenin içeriğine dair hiçbir bilgi edinmez.
Bir ZKP’nin işleyişi üç temel adıma ayrılabilir:
- Tanık: İlk aşamada kanıtlayan, doğrulayanla “tanık” adı verilen gizli bir bilgi paylaşır. Amaç, söz konusu veriyi açıkça ortaya koymadan bu bilgiye erişimi olduğunu kanıtlamaktır. Tanık, bilgiyle ilgili bir dizi soru oluşturur; bu soruları yalnızca gerçekten bilgi sahibi olan kanıtlayan yanıtlayabilir.
- Meydan okuma: Bu aşamada doğrulayan, önceden belirlenmiş soru havuzundan rastgele sorular seçerek kanıtlayana yöneltir.
- Yanıt: Son aşamada kanıtlayan, güvenilirliğini ortaya koymak için doğrulayanın sorularını yanıtlar.
Rollup’ların ve ZKP’lerin ne olduğunu açıkladığımıza göre, şimdi bu iki kavramı bir araya getirip ZK-rollup’ların nasıl çalıştığına daha yakından bakalım.
ZK-rollup’lar nasıl çalışır?
ZK-rollup’ların çalışması için iki temel bileşen gerekir:
- On-chain contracts: Within the zk-rollup protocol, on-chain contracts play a pivotal role by defining the operational rules. This segment comprises two key contracts, namely the main contract and the verifier contract. The main contract functions as a repository for rollup blocks oversees deposit tracking, and facilitates critical updates. In contrast, the verifier contract is responsible for the validation of the Zero-Knowledge Proofs (ZKPs) generated.
- Off-chain virtual machines: Another crucial element in the zk-rollup ecosystem is the off-chain virtual machines, which carry out transaction execution beyond the primary Ethereum blockchain on Layer 2 (L2). These virtual machines operate autonomously, separate from the Ethereum chain.

ZK-rollup’lar, Ethereum blokzinciriyle yakından bağlantılıdır; ancak farklı bir katmanda çalışırlar. Ethereum’u işlem ayrıntılarıyla doldurmak yerine, ona birleştirilmiş özetler sunarlar. Böylece temel katman düzenli ve verimli kalır.
ZK-rollup kullanmanın avantajları ve dezavantajları
Öyleyse ZK-rollup kullanmanın avantajlarına yakından bakalım.
ZK-rollup’ların avantajları
- Enhanced throughput: Zk-rollups excel in boosting transaction throughput by transferring transaction executions from the base layer to a more efficient computational environment. This approach prevents individual on-chain processing of transactions, resulting in a significant overall throughput increase.
- Alleviating congestion: Zk-rollups play a pivotal role in optimizing Layer 1 operations by reducing blockchain bloat. Moreover, they streamline the storage requirements for full nodes, as they only need to maintain zero-knowledge proofs rather than the entire dataset.
- Fee reduction: The decrease in network congestion achieved through zk-rollups translates into lower transaction fees for users, making it a cost-effective choice.
- Robust security measures: Zk-rollups integrate advanced security measures that empower users to withdraw their funds even in the event of issues within the rollup network. This unique feature sets them apart from sidechains, which may jeopardize funds during network failures.
- Expedited transaction challenge period: With zk-rollups, the verification process only involves validating the authenticity of proofs within the rollup, thereby significantly accelerating the transaction challenge period.
Öte yandan ZK-rollup’ların bazı dezavantajları da var:
ZK-rollup’ların dezavantajları
- Inherent complexity: The foremost disadvantage of zk-rollups is their inherent intricacy. They are considerably more intricate to implement compared to optimistic rollups.
- Constrained by the base layer: Despite their efficiency, zk-rollups still face limitations imposed by the underlying base layer of the blockchain ecosystem.
- Liquidity fragmentation: Implementing any Layer 2 solution, including zk-rollups, can lead to the dispersion of liquidity within the ecosystem. This fragmentation of liquidity in base-layer protocols may potentially lead to issues in the long run.
ZK-rollup’lar ve iyimser rollup’lar
İyimser rollup’larla ZK-rollup’ların nasıl farklılaştığına yakından bakalım.
| ZK-rollup’lar | İyimser rollup’lar | |
|---|---|---|
| İtiraz sistemi | İtiraz süresi yoktur | Ağın hileli işlemlere itiraz edebilmesi için bir itiraz süresi vardır. |
| İşlemlere ilişkin varsayım | Tüm işlemler sıfır bilgi ispatlarıyla doğrulanır | İşlemlerin geçerli olduğu varsayılır |
| Karmaşıklık | Sıfır bilgi ispatlarının kullanılması nedeniyle karmaşıktır | Uygulaması görece daha kolaydır |
| İspat yöntemi | Geçerlilik ispatları | Hile ispatları |
| Yaygınlık | Görece daha az yaygındır | Daha az karmaşık olduğu için yaygındır |
| Örnekler | zkSync ve Starknet | Optimism, Arbitrum ve opBNB |
Sonuç
Ölçeklenebilirlik, blokzincir teknolojilerinin nihai hedefi olarak görülür ve sistemlerin en iyi şekilde çalışması için kritik önem taşır. İster iyimser ister ZK türünde olsun, rollup’lar bu köklü soruna gelişmiş bir çözüm sunuyor. ZK-rollup’lar kendilerine özgü yaklaşımlarıyla daha hızlı işlemler, daha az ağ yoğunluğu ve daha yüksek güvenlik vadediyor. Kendi karmaşıklıkları olsa da potansiyelleri oldukça büyük. Dijital paranın geleceğine ilgi duyanların ZK-rollup’ları kapsamlı biçimde anlaması gerekiyor. Blokzincir performansını geliştirmeye çalışırken ZK-rollup’ları ve geleceği şekillendirmedeki umut vadeden rollerini tanımak büyük önem taşıyor.










