Geleneksel finans sistemlerinde para transferini sağlayan teknoloji, dünyadaki hızlı değişimin gerisinde kaldı. İşin özü, veriyi bir noktadan diğerine göndermekten ibaret olsa da para transferi gereksiz yere pahalı ve yavaş olabiliyor.
Pek çok hükümet, yeni bir dijital para türü geliştirmek için çalışıyor. Amaç, ödeme sistemlerini daha verimli hâle getirirken herkes için maliyetleri düşürmek. Merkez bankası dijital paraları (CBDC'ler), blockchain'in getirdiği yeniliklerden esinlenen bir teknoloji katmanı üzerine kurulu dijital itibari para olarak düşünülebilir.
Önümüzdeki on yılda pek çok ülkenin bu dijital paraları benimsemesi muhtemel. Peki, tam olarak nasıl çalışıyorlar?
Merkez bankası dijital parası (CBDC) nedir?
Merkez bankası dijital parası (CBDC), itibari paranın dijital biçimidir ve hükümet düzenlemeleriyle resmî yasal ödeme aracı statüsü kazanır.

CBDC'nin nasıl tasarlanacağı, çıkarıldığı ülkeye göre büyük farklılıklar gösterebilir. Bazı uygulamalarda blockchain ya da dağıtık defter teknolojilerinden (DLT) yararlanılırken bazılarında daha merkezi bir veritabanı tercih edilebilir. Blockchain kullanıldığında, itibari paranın dijital karşılığını temsil etmek için bir token kullanılır.
Merkez bankası dijital paralarıyla (CBDC'ler) Bitcoin gibi kripto paralar arasında benzerlik kurulabilir; ancak temelde birbirlerinden farklıdırlar. CBDC'leri hükümetler çıkarır ve yöneticilerinin kararıyla yasal ödeme aracı statüsü kazanırlar. Bitcoin gibi kripto paralar ise ülkelerin sınırlarını aşar; onları çıkaran merkezi bir kuruluş ya da devlet yoktur.
Pek çok merkez bankası CBDC'leri değerlendiriyor ya da kavram kanıtlama çalışmalarıyla aktif olarak deniyor.
Örneğin Çin, DC/EP projesi (Dijital Para/Elektronik Ödemeler) üzerinde 2014'ten bu yana yoğun biçimde çalışıyor; dijital yuan çeşitli şehirlerde deneme aşamasında. Avrupa Merkez Bankası (ECB) ise Ekim 2020'de dijital euroyu destekleyen ve böyle bir dijital paranın olası faydalarını değerlendiren bir rapor yayımladı.
Merkez bankası dijital paralarını (CBDC) anlamak
Teknolojik açıdan bakıldığında merkez bankası dijital parası (CBDC), hükümetin ya da yetki verdiği özel sektör kuruluşlarının denetleyip yönettiği bir veritabanı olarak çalışır. Bu nedenle CBDC'ler izinli veritabanlarıdır: ağda yalnızca yetkili kuruluşlar işlem yapabilir.
Dolayısıyla veritabanını yöneten merkezi otorite işlemleri engelleyebilir, geri alabilir, fonları “dondurabilir” ya da belirli adresleri kara listeye alabilir.
Pek çok CBDC'nin kendine özel blockchain'ler üzerinde çalışması beklense de bazılarının herkese açık blockchain'lerde kullanılması da mümkün. Bu durumda izinli varlıklar, izinsiz bir temel katmanda işlem sonuçlandırır. Bu çift katmanlı yaklaşımın amacı, merkez bankasının ihtiyaçlarını karşılayan denetimli katmanın avantajlarını, izinsiz katmanın sunduğu güçlü güvenlik güvenceleriyle birleştirmektir.
Ancak bu yapının yaygınlaşması pek olası değil. Şu anda hiçbir herkese açık blockchain, böylesine kritik bir sorumluluğu güvenle üstlenmek için gereken teknolojik yeterliliğe sahip değil ya da yeterince uzun süredir varlığını sürdürüyor.
Üstelik her ülkenin kendine özgü bir yol izlemesi beklendiğinden, CBDC'lerin nasıl çalıştığını herkes için geçerli tek bir tanımla açıklamak zor. Kullanılacak teknoloji de her ülkenin ihtiyaçlarına göre şekillenecek.
Merkez bankası dijital paralarının (CBDC) avantajları
Kripto paralar söz konusu olduğunda “bankacılık hizmeti almayanları bankacılık sistemine dâhil etme” fikrine aşina olabilirsiniz. Kulağa hoş gelse de bu hedefe ulaşmada merkez bankası dijital paraları (CBDC'ler), Bitcoin gibi merkeziyetsiz kripto paralardan daha etkili olabilir. Yasal olarak hak sahibi her vatandaşa düşük maliyetli bir banka hesabına kolay erişim sağlamak, finansal kapsayıcılığı önemli ölçüde artırabilir.

CBDC'lerin benimsenmesi, para sisteminde köklü değişim yaratabilecek teknolojik yeniliklerin de önünü açar. İtibari paranın önemli bir bölümü zaten veritabanlarındaki dijital kayıtlardan ibaret olsa da kullanılan altyapı çoğu zaman eski. Pazar günü öğleden sonra bir e-postanın olması gerektiği gibi birkaç saniyede gönderilebilmesini düşünün. Buna karşılık, mevcut finans sisteminin karmaşıklığı yüzünden para transferi günler sürebiliyor.
COVID-19 salgınına verilen ekonomik tepkiler, merkez bankalarının daha önce görülmemiş bir hızla harekete geçmesi gerektiğini gösterdi. CBDC'ler, merkez bankaları ve finans kuruluşlarının para politikasında bugüne dek mümkün olandan daha doğrudan değişiklik yapmasını sağlayabilir; böylece merkez bankacılığının işleyişini dönüştürebilir.
CBDC'ler, hükümetlerin ve merkez bankalarının yasa dışı faaliyetleri izlemesini de kolaylaştırır.
Sabit değerli kripto paralar ve CBDC'ler
Öyleyse sabit değerli bir kripto paraya benziyor, değil mi? İşlev bakımından aralarında benzerlik var: ikisi de itibari parayı temsil eden dijital token'lar. Ancak çalışma biçimleri birbirinden epey farklı.
Sabit değerli kripto paraları genellikle özel kuruluşlar çıkarır; bunlar itibari paranın ya da başka bir varlığın dijital karşılığıdır. Karşılık gelen değer üzerinden takas edilebilseler de gerçek itibari para statüsünde değillerdir. Merkez bankası dijital paraları (CBDC'ler) ise hükümetler tarafından çıkarılır ve gerçek itibari para olarak kullanılır.
Kripto paralar ve CBDC'ler
Daha önce de değindiğimiz gibi, merkez bankası dijital paraları (CBDC'ler) kripto paralardan farklıdır. Merkez bankasının çıkardığı ve hükümetin yasal ödeme aracı statüsü verdiği CBDC'ler, geleneksel banknotlar gibi hesap birimi, ödeme aracı ve değer saklama aracı işlevi görür.
Bitcoin gibi gerçek kripto paralar ise bambaşka bir modelle çalışır. Bunları hükümetler çıkarmaz; ülke sınırlarına bağlı değillerdir, izinsizdirler, güvene dayanmazlar ve sansüre dirençlidirler. Ayrıca ağı yöneten merkezi bir kuruluş bulunmadığından, hiç kimse bir Bitcoin adresinin başka bir Bitcoin adresine işlem göndermesini kara listeye alarak engelleyemez.
CBDC'ler ile kripto paralar arasında seçim yapmak, kullanım amacına bağlıdır. Alice'in aracıya ya da sansüre uğrama riskine gerek kalmadan Bob'a Bitcoin gönderebilmesi, bireylere güç veren etkileyici bir fikir. Ancak bu merkeziyetsiz modelin sakıncaları da var: yüklü miktarda parayı kaybetmek ya da bir ömürlük birikimi yanlış adrese yanlışlıkla göndermek gibi riskler ortaya çıkabilir.
Bazı durumlarda işlemleri geri alabilmek ya da adresleri kara listeye ekleyebilmek işe yarar. Böylece merkezi bir sistemin avantajları, Bitcoin gibi merkeziyetsiz ağların dünyaya sunabileceği benzersiz faydalarla dengelenebilir.
Sonuç
Özetle, merkez bankası dijital paraları geleneksel itibari paranın dijital biçimidir. Pek çok CBDC uygulamasının blockchain teknolojisinden yararlanması bekleniyor. Bu da insanların dijital işlemlerini daha kolay ve sorunsuz biçimde gerçekleştirmesini sağlayabilir.










